Kada danas pogledamo sarajevsku Vijećnicu, Šerijatsku sudačku školu, odnosno Fakultet islamskih nauka Univerziteta u Sarajevu,  ili mostarsku Gimnaziju, teško je povjerovati da su njihove raskošne fasade, lukovi i ornamenti nastali u Evropi krajem 19. stoljeća. Njihov izgled priziva Andaluziju, Kairo i Istanbul, ali njihova priča počinje u sasvim drugom historijskom trenutku – dolaskom Austro-Ugarske u Bosnu i Hercegovinu.

Upravo tada, između evropskog historicizma i nasljeđa zemlje koja je stoljećima bila dio Osmanskog Carstva, nastaje arhitektonski izraz koji se u Bosni najčešće naziva pseudomaurskim stilom. Historičari arhitekture danas ga češće nazivaju orijentalizirajućim stilom, jer njegovi uzori nisu bili ograničeni samo na maursku arhitekturu Magreba i Andaluzije. Arhitekti su posezali za širokim spektrom islamskog arhitektonskog nasljeđa – od Kaira i Andaluzije do Istanbula i lokalne osmanske tradicije. 

Riječ je, zapravo, o evropskoj arhitekturi 19. stoljeća koja je islamske arhitektonske motive prevela u jezik historicizma. Zato ove građevine istovremeno djeluju i poznato i neobično: imaju elemente koji podsjećaju na islamski svijet, ali su oblikovane prema estetskim i graditeljskim principima svog vremena.

- Pseudomaurski stil, često nazivan i neomaurski, arhitektonski je pravac koji se javlja u 19. i početkom 20. stoljeća kao dio šireg talasa historijskih stilova i romantizma. Inspirisan je umjetnošću i arhitekturom islamskog svijeta, posebno maurske Španije, poput čuvene Alhambre u Granadi. Za razliku od autentične maurske arhitekture, pseudomaurski stil nije nastao iz kontinuiteta tradicije, već kao romantičarska reinterpretacija Istoka kroz evropsku perspektivu. Često je korišten za reprezentativne objekte: vijećnice, sinagoge, željezničke stanice i javne zgrade. Na prostoru Bosne i Hercegovine ovaj stil dobija poseban značaj u vrijeme Austro-Ugarske uprave, kada se svjesno koristi za oblikovanje "orijentalnog identiteta" gradova. Jedan od najpoznatijih primjera je Vijećnica u Sarajevu, koja kombinuje elemente islamske umjetnosti sa evropskim graditeljskim principima. U Jajcu, Travniku, Bihaću i drugim gradovima, pseudomaurski stil se pojavljuje u manjim intervencijama i dekorativnim rješenjima, često na fasadama, gdje doprinosi "egzotičnom" i reprezentativnom izgledu objekata. U suštini, pseudomaurski stil nije samo arhitektura, on je i politička i kulturna poruka svog vremena, pokušaj da se kroz estetiku oblikuje identitet prostora između Istoka i Zapada - zapisao je arheolog Mirza Kapetanović. 

Vijećnica – simbol jednog arhitektonskog vremena

Najpoznatiji primjer svakako je sarajevska Vijećnica. Njena monumentalna fasada, nizovi lukova, dekorativni ornamenti i bogato uređena unutrašnjost učinili su je jednom od najprepoznatljivijih građevina Sarajeva.

Vijećnica je istovremeno i odličan primjer zbog kojeg termin "pseudomaurski" može biti varljiv. Njena arhitektura ne pripada jednoj konkretnoj historijskoj islamskoj školi. Umjesto toga, ona koristi različite orijentalne motive u okviru evropskog historicizma, stvarajući sasvim novu arhitektonsku cjelinu.

Takav pristup nije bio slučajan. Austro-Ugarska je nakon 1878. godine u Bosni gradila novu administrativnu i urbanu infrastrukturu, ali se istovremeno suočila s činjenicom da je riječ o prostoru snažno obilježenom islamskim i osmanskim nasljeđem. Arhitektura je zato postala jedan od načina da se novi evropski poredak predstavi u prostoru koji je imao vlastitu kulturnu tradiciju.

Šerijatska sudačka škola – kada arhitektura postaje politička poruka

Ako je Vijećnica najpoznatiji, onda je nekadašnja Šerijatska sudačka škola jedan od najzanimljivijih primjera ovog arhitektonskog fenomena.

Zgrada u kojoj je danas smješten Fakultet islamskih nauka Univerziteta u Sarajevu podignuta je između 1886. i 1889. godine prema projektu Karla Paržika. Prema istraživanju historičara umjetnosti Maximiliana Hartmutha, riječ je, uz Vijećnicu, o jednom od ključnih djela orijentalizirajućeg stila u Evropi. 

Njena arhitektura preuzima elemente iz različitih dijelova islamskog svijeta, posebno Granade, Kaira i Istanbula. Ali sama zgrada govori mnogo više od svog izgleda.

Šerijatska sudačka škola bila je dio sistema kroz koji je austrougarska vlast nastojala organizirati i oblikovati muslimanske institucije u novoj političkoj stvarnosti. U njoj su se obrazovali službenici koji su trebali primjenjivati šerijatsko pravo u pitanjima braka, porodice i nasljeđivanja. Hartmuth zato ovu zgradu ne posmatra samo kao arhitektonsko djelo nego i kao svojevrsni spoj političkog programa i arhitektonskog jezika. 

Stil koji nije ostao samo u Sarajevu

Iako se o pseudomaurskoj arhitekturi najčešće govori kroz Sarajevo, njena priča mnogo je šira.

Austrougarski arhitekti i graditelji ostavili su trag širom Bosne i Hercegovine, posebno na javnim zgradama. Vijećnice, škole, medrese, džamije, privatne kuće, hoteli, pa čak i željezničke stanice dobijali su elemente orijentalizirajućeg izraza. Hartmuth u svojoj monografiji ističe upravo izuzetnu rasprostranjenost ovog stila u Bosni i Hercegovini. 

Vijećnica u Brčkom jedan je od reprezentativnih primjera. Njena arhitektura pripada istom širem talasu u kojem su evropski arhitekti pokušavali pronaći stil koji bi odgovarao muslimanski obilježenom prostoru, ali istovremeno ostao dio srednjoevropskog arhitektonskog svijeta.

Sličnu priču priča i Konak – Vijećnica u Gračanici, građevina iz austrougarskog perioda koju i zvanična stranica Grada Gračanice navodi među objektima iz tog vremena izgrađenim u pseudomaurskom stilu. 

U ovu arhitektonsku kartu ulaze i Vijećnica u Bosanskoj Gradišci, objekti u Bosanskom Novom, Bosanskoj Dubici, Šamcu i Odžaku, kao i brojni drugi primjeri koji su nastajali širom zemlje.

Mostar u bojama orijenta

Posebno upečatljivo lice ovog stila dobio je Mostar.

Stara gimnazija u Mostaru, građena od 1897. do 1902. godine prema projektu Františeka Blažeka, jedna je od najprepoznatljivijih građevina austrougarskog perioda u Hercegovini. Njena fasada, ritam lukova, ornamentika i karakteristična dekorativna obrada čine je jednim od najljepših primjera arhitekture koja spaja evropski historicizam s orijentalizirajućim motivima.

Mostarska gimnazija pokazuje i koliko je ovaj stil mogao biti reprezentativan. Nije riječ o pukom dodavanju nekoliko "egzotičnih" detalja na evropsku zgradu. Cijela kompozicija objekta osmišljena je tako da stvori snažan vizuelni identitet.

Šarena džamija i drugačiji pogled na islamsku arhitekturu

Među važnim primjerima nalazi se i Šarena džamija u Tuzli, čiji današnji izgled također pripada arhitektonskom i dekorativnom kontekstu austrougarskog perioda.

Upravo je ona zanimljiva zbog detalja koji pokazuju koliko su tadašnji arhitekti i graditelji bili povezani s islamskim uzorima izvan Bosne. Hartmuth navodi da je i na njenom primjeru moguće prepoznati veze s arhitekturom Kaira. 

Zbog toga pseudomaurski stil ne treba posmatrati kao jedinstvenu formulu. Nije postojao jedan "maurski izgled" koji su arhitekti jednostavno kopirali. Bio je to mnogo slobodniji i eklektičniji proces u kojem su različiti islamski motivi prilagođavani novim građevinama i njihovim funkcijama.

Zašto je baš Bosna postala veliko arhitektonsko platno?

Odgovor je dijelom u samom položaju Bosne u tadašnjoj Evropi.

Nakon dolaska Austro-Ugarske, zemlja se našla na spoju različitih političkih, kulturnih i arhitektonskih tradicija. Nova vlast donosila je evropske modele administracije, urbanizma i graditeljstva, ali je istovremeno morala djelovati u društvu u kojem je islamsko nasljeđe bilo duboko ukorijenjeno.

Zato je nastao svojevrstan kompromis – arhitektura koja je bila evropska po vremenu, školovanju arhitekata i historicističkoj estetici, ali je kroz svoje fasade govorila jezikom koji je povezivan s islamskim svijetom.

I upravo zbog toga istraživači danas ovaj fenomen nazivaju orijentalizirajućim, a ne jednostavno pseudomaurskim. Termin "pseudomaurski" sugerira da je riječ prvenstveno o imitaciji maurske Španije, dok istraživanja pokazuju mnogo širi spektar izvora. 

Arhitektura koja je nadživjela svoje vrijeme

Više od stoljeća kasnije, građevine nastale u tom periodu postale su sastavni dio identiteta bosanskohercegovačkih gradova.

Vijećnica je postala simbol Sarajeva. Šerijatska sudačka škola svjedoči o jednom važnom poglavlju historije obrazovanja i muslimanskih institucija. Mostarska gimnazija jedno je od zaštitnih lica grada. Vijećnica u Brčkom, objekti u Gračanici, Gradišci, Bosanskom Novom, Tuzli i drugim gradovima čuvaju trag istog arhitektonskog eksperimenta.

Njihova vrijednost upravo je u tome što se ne mogu svesti na jednu riječ.

Nisu osmanske, iako nose snažne tragove osmanskog nasljeđa. Nisu maurske, iako prizivaju Andaluziju. Nisu ni potpuno srednjoevropske, iako su ih projektirali arhitekti obrazovani u srednjoevropskom kulturnom krugu.

One su proizvod jednog posebnog trenutka u kojem su se u Bosni susreli Evropa i islamski svijet – i iz tog susreta nastala je arhitektura koja je, paradoksalno, danas postala jedan od najprepoznatljivijih vizuelnih simbola Bosne i Hercegovine.